Mapa geomorfologiczna Wzgórz Ostrzeszowskich i doliny środkowej Prosny
oraz
Geomorfologia południowo-wschodniej Wielkopolski
edycja 2011

są kolejnymi dwoma mapami opracowanymi w wersji numerycznej w Instytucie Geoekologii i Geoinformacji na Wydziale Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Mapy te, autorstwa prof. Karola Rotnickiego, są obecnie wydane po raz pierwszy w całości.

Mapa geomorfologiczna Wzgórz Ostrzeszowskich i doliny środkowej Prosny między Bolesławcem a Kaliszem powstała w roku 1965 w wyniku badań problemu wpływu denudacji na przekształcenie rzeźby glacjalnej i wytworzenie zespołu form systemu denudacyjnego, zwłaszcza w klimacie zimnym piętra Wisły, zwanego wcześniej zlodowaceniem bałtyckim, a później również vistulianem. Bezpośrednim impulsem do podjęcia tych badań były odkrywcze prace Jana Dylika dotyczące morfogenezy peryglacjalnej, opublikowane w latach 50. ubiegłego wieku (Dylik 1953, 1957). Wzgórza Ostrzeszowskie jako zwarty glacitektonit zlodowacenia Warty (Rotnicki 1967), wraz  z otaczającymi je rozległymi kotlinami, po części również pochodzenia glacitektonicznego, odwadnianymi przez Prosnę i Barycz,  stanowiły szczególnie korzystny obszar do badań wyżej wymienionych problemów. Z jednej bowiem strony mamy tam wysoko wyniesione zwarte pasmo wzgórz, jako centralny obszar denudacji, z drugiej zaś, otaczające je kotliny z odwodnieniem rzecznym, będące miejscem depozycji i tranzytu utworów korelatnych (odpowiednich) w stosunku do tworzonych przez denudację form wklęsłych i wypukłych, od niecek po doliny płaskodenne, zrównania stokowe, żebra denudacyjne i wały międzydolinne oraz pagóry ostańcowe. Jest więc to zwarty obszar zawierający istotę denudacji: niszczenie obszaru centralnego i na jego peryferiach akumulację utworów będących ekwiwalentem tego niszczenia (Rotnicki 1964, 1966, 1974).

Badania terenowe wymienionej problematyki prowadzono w latach 1958-1964, a kartowanie geomorfologiczne wykonywano na podkładzie niemieckich map topograficznych w skali 1 : 25 000. Pierworys całej mapy zmniejszono do skali 1: 50 000 i w takiej postaci mapa ta stanowiła rękopiśmienny, kolorowy załącznik rozprawy doktorskiej Karola Rotnickiego pt.: "Rzeźba Wzgórz Ostrzeszowskich jako rezultat rozwoju stoku podczas Würmu", którą opublikowało w 1966 roku  Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk jako tom 5, zeszyt 2 Prac Komisji Geograficzno-Geologicznej (Rotnicki 1966). Panująca w tamtych czasach cenzura uniemożliwiła opublikowanie tej mapy, która przez 45 lat była materiałem archiwalnym.

W tamtych czasach metody datowań izotopowych były praktycznie jeszcze niedostępne w Polsce. Można było określić jedynie wiek względny zidentyfikowanych denudacyjnych form rzeźby i utworów korelatnych (odpowiednich). Dla uściślenia wieku względnego form denudacyjnych: zrównań stokowych i powierzchni ekwiplanacji wykorzystano fakt, że wymienione powierzchnie przechodzą bocznie w powierzchnie teras rzecznych Niesobu i Prosny. Na tle tego dokonano testowania następującej  hipotezy:  wody Prosny podczas faz leszczyńskiej, poznańskiej i oscylacji gnieźnieńskiej łączyły się w Kotlinie Pyzdrskiej z wodami roztopowymi ostatniego lądolodu i wytworzyły tam wspólne powierzchnie odpływu pradolinnego. Jeżeli więc dokona się kartowania poziomów terasowych Niesobu i Prosny, od  Wzgórz Ostrzeszowskich aż do Kotliny Pyzdrskiej z jednej strony, a poziomów sandrowych wymienionych faz ostatniego lądolodu od ich powiązania z morenami czołowymi aż do poziomów odpływu pradolinnego w Kotlinie Pyzdrskiej z strony drugiej, to będzie możliwe dokładniejsze określenie względnego wieku teras w dolinie Prosny, a dalej, form denudacyjnych we Wzgórzach Ostrzeszowskich.

Nie wchodząc  w szczegóły metodyczne, w latach 1960-1964 wykonano w dolinie Prosny aż do jej ujścia oraz w południowej części Wysoczyzny Gnieźnieńskiej badania geomorfologiczne i geologiczne, które pozwoliły określić rozprzestrzenienie poszczególnych teras i sandrów, oraz wykonać ich kartowanie i przestrzenną korelację morfostratygraficzną (Rotnicki 1963a, b, 1966, 1987).

Rezultatem tych badań była m.in. mapa w skali 1:100 000 pt.: Geomorfologia południowo-wschodniej Wielkopolski: powiązania wiekowe form peryglacjalnych obszaru zlodowacenia środkowopolskiego z formami glacjalnymi zlodowacenia bałtyckiego. Stanowiła ona drugi,  kolorowy załącznik rękopiśmienny do rozprawy doktorskiej, o której była mowa wyżej. Mapa ta, z tych samych powodów co i mapa geomorfologiczna Wzgórz Ostrzeszowskich, nie została wtedy opublikowana.

Daty radiowęglowe utworów vistulianu i holocenu tego obszaru, uzyskiwane później, w latach 1969-2009 (Rotnicki i Tobolski 1969, Rotnicki  1974, 1987, Rotnicki i Borówka 1989, 1990, Rotnicki i Młynarczyk 1997, Rotnicki i in. 2009),  potwierdziły w pełni poprawność korelacji morfostratygraficznej form denudacyjnych we Wzgórzach Ostrzeszowkich z seriami terasowymi Prosny, a tych  z sandrami ostatniego zlodowacenia, dokonanej przed kilkudziesięciu laty. Z tego powodu, zarówno na mapie korelacji poziomów terasowych Prosny z formami denudacyjnymi Wzgórz Ostrzeszowskich i sandrami ostatniego zlodowacenia, jak i na mapie geomorfologicznej Wzgórz Ostrzeszowskich i doliny środkowej Prosny w legendach tych map wiek form denudacyjnych i serii osadowych budujących formy akumulacyjne, określono w latach radiowęglowych.

Rys. 1. Korelacja poziomów terasowych środkowej i dolnej Prosny oraz Niesobu z poziomami zrównań peryglacjalnych we Wzgórzach Ostrzeszowskich oraz z poziomami sandrowymi faz leszczyńskiej, poznańskiej i oscylacji gnieźnieńskiej na wysoczyźnie gnieźnieńskiej (rękopis: Rotnicki 1965; pierwsza publikacja: Rotnicki,1987)
1 - poziomy terasowe i ich numeracja, 2 - brak zachowanej ciągłości poziomu terasowego, 3 - starsze powierzchnie zrównań stokowych we Wzgórzach Ostrzeszowskich (110-25 ka 14C BP), 4 - starsze powierzchnie akumulacji peryglacjalnej (110-25 ka 14C BP), 5 - młodsze powierzchnie zrównań stokowych we wzgórzach Ostrzeszowskich (23-10 ka 14C BP), 6 - sandry fazy leszczyńskiej (21-20 ka 14C BP), 7 - sandry fazy poznańskiej (19.5-19.0 ka 14C BP), 8 - sandry oscylacji gnieźnieńskiej (18 ka 14C BP), 9 - krawędź oddzielająca poziom terasy II-giej we wschodniej martwej dolinie Prosny od niższych poziomów terasowych w Kotlinie Pyzdrskiej, 10: moreny czołowe fazy leszczyńskiej (21-20 ka 14C BP), 11 - moreny czołowe fazy poznańskiej (19.5-19.0 ka 14C BP), 12 - moreny czołowe oscylacji gnieźnieńskiej (18 ka 14C BP), 13 - Wzgórza Ostrzeszowskie (moreny czołowe zlodowacenia warty), 14 - symbole nazw poszczególnych odcinków przekroju, 15 - torfy eemskie, 16 - piaski i mułki rzeczne piętra Wisły, 17 - torfy piętra Wisły, 18 - torfy holoceńskie; A - Wzgórza Ostrzeszowskie, B - Kotlina Kępińska, C - dolina Niesobu, D - dolina Prosny, E - Kotlina Pyzdrska, F - dolina Warty, G - wysoczyzna gnieźnieńska; moreny czołowe: EM-L - fazy leszczyńskiej, EM-P - fazy poznańskiej, EM-G - oscylacji gnieźnieńskiej; równiny sandrowe: SL - fazy leszczyńskiej, SP - fazy poznańskiej, SOG -  oscylacji gnieźnieńskiej

W grudniu 2007 roku grupa studentów Sekcji Geoinformacji Studenckiego Koła Naukowego im. Stanisława Pawłowskiego UAM pod kierunkiem prof. Karola Rotnickiego i opieką dr Jarosława Jasiewicza rozpoczęła pracę nad przygotowaniem wersji numerycznej mapy Wzgórz Ostrzeszowskich i doliny środkowej Prosny. Zespól studentów składał się z: Aleksandry Bukowskiej, Beaty Kosińskiej, Marty Piotrowskiej, Anny Rak, Tomasza Sznigira, Karoliny Tomiak, Anny Ulfik, Michała Wasiaka oraz Katarzyny Wiśniewskiej. Jednocześnie dr Jarosław Jasiewicz prowadził prace nad mapą południowo-wschodniej Wielkopolski.

Mapa geomorfologiczna Wzgórz Ostrzeszowskich i doliny Prosny między Bolesławcem a Kaliszem w skali 1:75 000 (edycja 2011) oraz  Geomorfologia południowo-wschodniej Wielkopolski: powiązania wiekowe form peryglacjalnych obszaru zlodowacenia środkowopolskiego z formami glacjalnymi zlodowacenia bałtyckiego w skali 1: 200 000 (edycja 2011) zostały przygotowane na jednym arkuszu w postaci papierowej (mapa ścienna i składana w kopercie) oraz elektronicznej (pliki PDF). Wersja papierowa zostanie rozesłana do wybranych osób i instytucji, a wersja elektroniczna jest udostępniona sieciowo na niniejszej stronie. Klikając poniższe łącza można pobrać obie mapy na jednym arkuszu ale także osobne pliki dla każdej z map oraz kopertę mapy wraz z objaśnieniami.